Cách đây tròn 80 năm, dưới sự lãnh đạo của Đảng, Nhân dân xã Yên Ninh (gồm các xã Yên Ninh, Yên Hùng, Yên Lạc, Yên Thịnh cũ) đã góp phần cùng với Nhân dân cả nước làm nên thắng lợi vĩ đại của Cách mạng Tháng Tám năm 1945, mở ra một kỷ nguyên mới vô cùng vẻ vang trong lịch sử dân tộc – kỷ nguyên của độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội.

Hình ảnh: Nhà truyền thống thôn 2, xã Yên Ninh, nơi thành lập Chi bộ Đảng đầu tiên huyện Yên Định (cũ)

Đầu năm 1945, chiến tranh thế giới thứ hai bước vào giai đoạn cuối. Tháng 3/1945, phát – xít Nhật thực hiện cuộc đảo chính hất cẳng Pháp khỏi Đông Dương. Ngay sau sự kiện đó, tháng 3/1945 Trung ương Đảng ra Chỉ thị “Nhật – Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta”. Tháng 8/201945, hội nghị đại biểu toàn quốc họp tại Tân trào quyết định phát động toàn dân khởi nghĩa giành chính quyền từ tay phát – xít Nhật. Ngày 13/8/1945, Ủy ban khởi nghĩa ra Quân lệnh số 1 hiệu triệu toàn dân tổng khởi nghĩa.

Hình ảnh: Đình làng Ngọc Vực, xã Yên Ninh đạt di tích cấp tỉnh 

Tại Thanh Hóa, trước khí thế cách mạng diễn ra sôi sục trong cả tỉnh, ngày 13/8/1945 Tỉnh ủy tổ chức Hội nghị tại làng Mao Xá (huyện Thiệu Hóa cũ) bàn biện pháp chờ lệnh Tổng khởi nghĩa. Hội nghị họp đến ngày 16/8/1945 thì nhận được tin Nhật đầu hàng đồng minh vô điều kiện. Tỉnh ủy quyết định phát động Tổng khởi nghĩa trên địa bàn toàn tỉnh, vào đêm 18, rạng sáng 19/8.

Tại huyện Yên Định cũ, đồng chí Lê Chủ thay mặt Tỉnh ủy trực tiếp chỉ đạo phổ biến lệnh khởi nghĩa và kế hoạch giành chính quyền. Vào 5 giờ chiều ngày 18/8/1945, đồng chí Lê Chủ đọc lệnh khởi nghĩa trước các đơn vị tự vệ.

Trong thời điểm đó, tại làng Phúc Tỉnh (xã Yên Thịnh cũ), trung đội dân quân được giao nhiệm vụ canh gác chốt chặn tuyến đường xung yếu từ Cầu Vàng đi Hổ Bái, từ Bùi Hạ đi chợ Bản. Lò rèn hoạt động suốt ngày đêm rèn dao kiếm, mã tấu phân phát cho Nhân dân chuẩn bị vũ trang khởi nghĩa. Ngày 18/8/1945 đội tự vệ tập trung tại đình, sau đó diễu hành trong làng biểu dương lực lượng. Sáng ngày 19/8, đội tự vệ Phúc Tỉnh bắt cai Khang (Chánh tổng Bái Châu) về giam tại đình Phúc tỉnh. Tại đình làng, ông Trịnh Văn Khang (người làng Phúc Tỉnh được giao nhiệm vụ lãnh đạo khởi nghĩa tại tổng Bái Châu) tuyên bố thành lập Ủy ban cách mạng lâm thời làng Phúc Tỉnh do ông Trịnh Hữu Chân làm chủ tịch. Làng Ngọc Vực do ông Hoàng Duy Mơi làm chủ tịch. Triện đồng, sổ sách của lý hương đều giao nộp cho cách mạng.

Tại xã Yên Ninh cũ, ngày 16/8/1945 tại làng Trịnh Xá, ủy ban khởi nghĩa được thành lập. Ủy ban khởi nghĩa giao nhiệm vụ cho các trung đội làm nhiệm vụ, trong đó các đội vũ trang làng Bích Động, Ngọc Đô và đội nữ du kích tập trung tại Đình Cả để làm nhiệm vụ. Ngày 18, 19/8 tại đình làng Trịnh Xá có đội vũ trang của các làng Ngọc Đô, Bích Động, Trịnh Xá bảo vệ ủy ban khởi nghĩa. Ủy ban khởi nghĩa đã gọi bắt các hương hào, lý trưởng ra trình diện và nộp ấn tín cho cách mạng, có 03 lý trưởng (các làng Trịnh Xá, Ngọc Đô, Bích Động), 01 cai tổng (Trịnh Xá) ra đầu hàng cách mạng. Ngày 20/8 toàn bộ chính quyền địa phương cũ chủ yếu là những tên chống đối cách mạng đều bị bắt và giải về huyện đường theo lệnh của ủy ban khởi nghĩa. Ủy ban khởi nghĩa xã còn cử trung đội Đỗ Quyên (Trịnh Xá) tham gia cùng với các đơn vị khác trong huyện xuống bao vây huyện đường, góp phần bắt sống tri huyện Đinh Nho Liêm.

Hình ảnh: Đình làng Trịnh Xá, xã yên Ninh đạt di tích cấp tỉnh

Tại xã Yên lạc cũ, trước khí thế cách mạng như trẻ tre trong huyện, ở xã Yên lạc cũ gồm đội lực lượng vũ trang và tự vệ chiến đấu gồm 120 người do ông Lưu Đình Hân và Lê Văn Nhân chỉ huy, ông Lưu Đức Long làm đội trưởng. Tối ngày 18/8, tại đình làng Châu thôn, đội tự vệ cách mạng đã tập trung và đọc lệnh xuất phát, hát bài diệt phát xít sau đó diễu hành đi cướp chính quyền huyện Yên Định. Trước khí thế cách mạng mới, nhân dân các thôn trong xã Yên Lạc đã lật đổ chính quyền thống trị ở địa phương. Trước sức ép của cách mạng, bọn cường hào, lý trưởng đã ra nộp ấn tín cho cán bộ cách mạng. Khởi nghĩa giành chính quyền thành công trong toàn xã, các tổ chức đoàn thể cách mạng được thành lập. Ông Lưu Hữu Hy làm Chủ tịch lâm thời, ông Lưu Hữu Than làm Chủ nhiệm Việt Minh. Ở thôn Châu thôn còn thành lập trung đội nữ tự vệ gồm 18 chị em tham gia luyện tập quân sự, võ nghệ không kém gì tự vệ nam. Ngày 02/9/1945, lực lượng tự vệ xã đã cùng toàn dân khoảng trên 500 người kéo xuống huyện cùng các đơn vị trong huyện biểu dương lực lượng và dự mít tinh chào mừng ngày Quốc khánh 02/9.

Tại xã Yên Hùng cũ, sau quá trình chuẩn bị về chính trị và lực lượng đón thời cơ khởi nghĩa giành chính quyền. Chiều ngày 17/8/1945, trung đội Trần Quốc Toản (Quảng Hán) xuất hành cùng với các trung đội khác trong huyện tập trung tiếp thu kế hoạch và tham gia đánh chiếm huyện lỵ và giành thắng lợi. Ngày 23/8, trung đội Trần Quốc Toản (Quảng Hán) trở về địa phương cùng với cốt cán Việt Minh tổ chức cuộc mít tinh tại đình làng Quảng Hán có đông đảo quần chúng tham gia bắt lý trưởng thôn Đông Thọ, Thượng Bảng ra đình đầu hàng nộp sổ sách, ấn tín cho Việt Minh. Thành lập chính quyền làng Quảng Hán. Cách mạng tháng Tám thành công ở xã Yên Hùng.

Hình ảnh: Đình làng Thành Công, xã yên Ninh đạt di tích cấp tỉnh

Ngày nay, sau 80 năm nhìn lại Cách mạng Tháng Tám năm 1945 chúng ta càng thấy tầm vóc to lớn, sự vĩ đại của cuộc khởi nghĩa khi đã đập tan ách thống trị hơn 80 năm của chủ nghĩa thực dân Pháp và 5 năm thống trị của phát – xít Nhật, lật đổ chế độ quân chủ chuyên chế. Mở ra kỷ nguyên mới cho dân tộc Việt Nam – kỷ nguyên của độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội. Đó là thay đổi cực kỳ to lớn trong lịch sử nước ta. Chúng ta càng tự hào và khâm phục khi cha ông ta trong hoàn cảnh vô cùng gian nan dưới sự áp bức, bóc lột của thực dân, phát – xít, ảnh hưởng nghiêm trọng của giặc đói, giặc dốt nhưng dưới sự lãnh đạo của Đảng với lòng yêu nước và vũ khí thô sơ đã đứng lên làm nên cuộc cách mạng long trời, lở đất.

Sức mạnh quật khởi và truyền thống cách mạng đó của Đảng, của nhân dân Yên Ninh trong Cách mạng tháng 8/1945 phải được tiếp tục khơi dậy, phát huy để cùng với Nhân dân cả nước bước vào kỷ nguyên mới - kỷ nguyên vươn mình của dân tộc. Quyết tâm xây dựng quê hương Yên Ninh phát triển nhanh, bền vững, giàu đẹp, văn minh, đến năm 2030 đạt xã nông thôn mới nâng cao như tinh thần Nghị quyết Đại hội đại biểu Đảng bộ xã nhiệm kỳ 2025 – 2030 đã đề ra.

 Bài viết có sử dụng tư liệu trong các cuốn lịch sử đảng bộ các xã Yên Ninh, Yên Hùng, Yên Lạc, Yên Thịnh cũ; lịch sử Đảng bộ huyện Yên Định tập 1.